nt138 - page 60

51
4.3กลุ่มที่3กลุ่มศิ ลปะและสถาปัตยกรรม
สถาปั ตยกรรม
พระธาตุเจดี ย์ เมืองเชียงแสนมรดกทางสถาปั ตยกรรมโบราณ
บรรดาสถูปเจดีย์ต่าง ๆ ทางเมื องเหนื อนั้ นมักเรี ยกกันโดยสามัญว่า ธาตุ หรื อพระธาตุและ
ไม่เรี ยกเป็ นองค์แต่ เรี ยกเป็ นดวง เช่น พระธาตุ ดวงนั้ น หรื อพระธาตุดวงนี้ และหรื อ พระธาตุสอง
ดวงเป็ นต้นซึ่ งการที่เรี ยกว่าพระธาตุ นั้ น เป็ นคําเรียกที่ถู กต้องแล้วตรงตามลักษณะอย่างแท้จริ ง
เพราะบรรดาสถูปและเจดีย์เหล่านั้ นสร้ างขึ้ นเพื่อบรรจุอัฐิธาตุมีทั้ งพระบรมสารี ริกธาตุ อรหั นต์ธาตุ
และแม้แต่ท้าวพระยามหากษัตริย์ที่สิ ้นพระชนม์แล้ว ก็นําพระอัฐิธาตุไปบรรจุ ไว้ในพระเจดี ย์หรื อ
สถูปนั้ นๆ ซึ่ งตํานานหรื อประวัติแห่ งการก่อสร้างก็บ่ งไว้เช่นนั้ น
โดยเหตุนี้ ชาวเมืองเหนื อจึงใช้คําว่า ธาตุ หรื อพระธาตุ สืบมาจนปั จจุบันสมัยแต่ในที่นี้ ต้อง
ขอนําเอาคําว่า เจดีย์มาต่อท้ายคําว่าธาตุ โดยเหตุที่เจดี ย์เป็ นคําที่เข้าใจกันทั่วไปในภาษาวิชาการทาง
โบราณคดี อันแปลได้ว่าสิ่ งซึ่ งยังความระลึก หรื ออาจแปลได้ว่า สถานที่อันเป็ นที่รวมแห่ งจิตใจ
ใคร่ ขออธิบายคําว่ า “เจดีย์” กับ “สถูป” เสียด้วย สถู ปกับเจดีย์มักจะเรี ยกร่ วมกันอยู ่ เสมอ แต่หากได้
เหมือนกันไม่ สถูปเป็ นเรื่องที่ เกี่ยวกับดิ น หรื อมูลดินที่ กองมูนพูนขึ้ นมา ซึ่ งหมายถึงสถานที่ฝั งศพ
สถูปนั้ นมีฐานะที่จะเป็ นเจดีย์ได้ แต่ เจดี ย์บางอย่างไม่อาจจะเรี ยกว่าเป็ นสถูปได้
โบราณาจารย์ ได้แบ่งเจดีย์ออกเป็ น 4อย่าง
1. ธาตุเจดีย์ หมายถึงเจดีย์ที่ บรรจุพระบรมสารี ริ กธาตุ หรื อพระธาตุต่างๆ
2. บริ โภคเจดีย์ หมายถึงเจดีย์อันมีความเกี่ยวเนื่ องกับพระพุทธเจ้า เช่นสังเวชนียสถาน ทั้ง
4คือสถานที่ ประสูติ ตรัสรู้ ประทานปฐมเทศนาและสถานที่ที่เสด็จดับขันธปริ นิพพาน
3. พระธรรมเจดีย์ หมายถึ งพระคัมภีร์ ซึ่ งแสดงถึงหลักธรรมคําสั่งสอนของพระพุทธเจ้า จัก
เป็ นหนังสือหรื อแผ่นจารึ กก็ตาม และแม้กระทั่งคําจารึ กพระธรรมเหล่านั้ นบรรจุไว้ ณ สถานที่ใด
ที่นั้ นก็ตกอยู่ในฐานะของความเป้ ฯพระธรรมเจดีย์ด้วย
4. อุทเทสิกเจดีย์ หมายถึงเจดีย์ที่ สร้างขึ้ นอุทิศเฉพาะพระพุทธเจ้า เป็ นต้นว่า พระพุทธรู ป
พระพุทธบาทและอาสนะคือเป็ นสิ่ งที่สร้างขึ้ นแล้วอุทิศถวายแด่ พระพุทธเจ้าโดยเฉพาะนั่นเอง
เรื่ องเจดีย์มีมาช้านานก่อนพุทธกาลเสี ยอีก ต้นไม้ ภูเขาและป่ า ตลอดจนสัตว์บางชนิ ด
ได้รับความนับถื อยกย่องให้เป็ นเจดีย์ได้ อย่างนี้ มีอยู่ก่อนแล้ว ครั้ งเมื่ อพระพุทธองค์ทรงประกาศ
พระศาสนาในประเทศอิ นเดียสมัยนั้ น พระองค์ก็ยอมรับเจดีย์อันเป็ นที่ เคารพนับถือของหมู่ชนมา
แต่เดิ ม ดังจะเห็ นได้จากพระวิจัยปิ ฎกที่พระฉันนะโค่นต้นไม้ใหญ่อันเป็ นเจดีย์ของหมู่บ้าน
เพื่อสร้างวิหารจึงเป็ นเหตุให้ชาวบ้านติเตี ยนขึ้ น
พระองค์จึงทรงบัญญัติห้ามโค่นต้นไม้ใหญ่อันเป็ นที่ นับถื อของหมู่บ้าน แต่คําว่าเจดีย์อย่าง
ที่เราเข้าใจกันนั้ นไม่ปรากฏว่าพระพุทธองค์ทรงกล่ าวไว้ ณที่ แห่งใดเลย มี แต่ที่พระองค์ตรัสถึงถู