Page 9 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

๓
๑. วัฒนธรรม : ความหมายและลักษณะสํ าคัญ
วัฒนธรรม คือ สิ่ งที่สังคมสร้ างขึ้ นมา เป็ นหนึ่ งในบรรดาสรรพสิ ่ งทั้ งหลายที่มนุ ษย์พึ งสร้ าง
วัฒนธรรมมีทั้ งส่วนที่เป็ นเชิ งรู ปธรรมเพื่อประโยชน์ ใช้สอยและวัฒนธรรมเชิงนามธรรมซึ่ งเป็ นสิ่ง
ที่จับต้องไม่ได้ ได้แก่ ระบบความคิด ความเชื่อ ค่านิยม ความรู ้ ระเบี ยบกฎเกณฑ์ กติกา ธรรมเนียม
ประเพณี พิธีการ แบบแผนความประพฤติ และการปฏิบัติ ซึ่ งชุมชนได้สร้าง สะสมและสื บทอด
(ผลิตซํ้ า) มาเป็ นระยะเวลานาน อันเป็ นการยืนย ันหรื อพิสู จน์ ได้ว่าเป็ นประโยชน์ใช้สอยสําหรับ
ชุมช น ๒
วัฒนธรรมมีลักษณะเป็ นองค์รวม (holistic) และเป็ นพลวัต (dynamic) นั ่นคือ วัฒนธรรมใน
แต่ ละมิติแต่ ละส่วนจะเชื่ อมโยงภายในและระบบภายนอกเป็ นเนื้ อเดี ยวกันอย่างแยกไม่ ออก และมี
การเคลื่อนไหวเปลี่ยนแปลงตามบริ บทและเวลา ๓ แต่ทั้งนี้ ผู ้ คนส่ วนใหญ่ มักจะเข้าใจวัฒนธรรมใน
ความหมาย “ศิลปวัฒนธรรม” นั ่ นคือมองวัฒนธรรมว่า เป็ นเพียงรู ปแบบของศิลปและประเพณี โดย
ผู ้ คนส่ วนหนึ่ งจะมองอย่างชื่นชมในความงามและเก่ าแก่ จนถึงกับพยายามผลักดันให้อนุ รั กษ์ไว้ ซึ่ ง
ถื อว่าเป็ นเรื่ องที่ดี แต่บางครั้ งก็ จะกลายเป็ นเหยื่ อของผู้คนอีกกลุ่ มหนึ่ งที่ พยายามจะแสวงหา
ประโยชน์จากการขายศิลปวัฒนธรรมเหล่านั้ น ปั ญหาสําคัญของการให้ความหมายของวัฒนธรรม
ทํานองนี้ ก็คื อ ทําให้มองเห็ นวัฒนธรรมในลักษณะหยุดนิ่ ง ล่องลอย และไร้ ชีวิตชี วา เพราะขาด
ความสัมพันธ์เชื่ อมโยงกับกลุ่มชนผู้ สร้ างสรรค์วัฒนธรรมนั้ น ซึ่ งมั กมีพัฒนาการที่ เคลื่อนไหวและ
เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ ๔
ดังนั้ นในความพยายามที่ จะสื่ อความหมายของวัฒนธรรม ในลักษณะที่เคลื่อนไหวและมี
พลัง ศรี ศักร วัลลิโภดม เสนอว่า น่าจะหั นมามองวัฒนธรรมในอี กลักษณะหนึ่ งที่ เรี ยกว่า สั งคม
วัฒนธรรม หรื อ ชี วิ ตวัฒนธรรม เพราะการมองวัฒนธรรมในลักษณะนี้ จะกระตุ ้ นให้ เกิดความ
สนใจวิเคราะห์ สังคมและชี วิตของกลุ่ มชนผู้เป็ นเจ้าของวัฒนธรรม ไปพร้อม ๆ กับการทําความ
เข้าใจลักษณะทางวัฒนธรรม ที่ต้องปรับตัวเปลี่ยนแปลงไปตามสภาวะแวดล้อมอยู่เสมอ เพราะไม่ มี
วัฒนธรรมใดอยู่อย่างโดดเดี่ ยว แต่ ต้องสัมพันธ์กันอย่างซับซ้อนหลายระดับ ตั้ งแต่ระดั บท้องถิ่ น
จนถึงระดับโลก
๒อานันท์ กาญจนพันธ์. ๒๕๔๓. “หมู่บ้านในสังคมไทย : ข้อโต้แย ้งทางความคิด”, ใน วิ ถีสั งคมไทย
สารนิ พนธ์ ทางวิชาการเนื่ องในวาระหนึ่ งศตวรรษ ปรี ดี พนมยงค์ . หน้า ๓๒๕ - ๓๖๘. จรั ญ โฆษณานนท์,
บรรณาธิ การ. กรุ งเทพฯ : มูลนิธิเด็ก.
๓สุ รวุ ฒิ ปั ดไธสง. ๒๕๔๕. “ว ัฒนธรรมชุ มชน : เงื่ อนไขความเข้มแข็งชุ มชน/หมู่บ้าน”, วารสาร
พฤติ กรรมศาสตร์. ๘,๑ (กันยายน ๒๕๔๕), ๑๑ - ๒๐.
๔ศรี ศักร ว ัลลิ โภดม.๒๕๓๗. “ชี วิ ตว ัฒนธรรมกับความเชื่ อในสังคมไทย.” ใน มองอนาคต : บท
วิเคราะห์เพื่ อปรับเปลี่ ยนทิ ศทางสังคมไทย ชุมทางความคิด ชุ ดมองอนาคต. หน้า ๑ - ๔๘. เอกวิ ทย์ ณ ถลาง,
บรรณาธิ การ. กรุ งเทพฯ : อมรินทร์ พริ้ นติ้งแอนพับลิชชิ่งจํากัด (มหาชน), ๑๔ - ๑๕.