Page 15 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

๙
วัฒนธรรมชุมชนในสังคมไทยปั จจุ บันเชื่ อมั่นว่าจะเป็ นปราการสําคัญที่นําไปสู่ การพัฒนาแบบที่ไม่
ทําลายล้างสถาบันชุ มชนหมู ่ บ้านไทย แต่ ให้ชุ มชนสามารถพึ่ งตนเองได้ และทําให้ เห็ นว่าข้อ
เรี ยกร้ องของตนเป็ นข้อเรี ยกร้องที่ มีเหตุผลและมีความเป็ นไปได้สู ง เพราะเป็ นข้อเรียกร้ องที่ วางอยู่
บนพื้นฐานของความเชื่ อและวัฒนธรรมพื้ นบ้านของไทยเราเอง
แนวคิดวัฒนธรรมชุมชนได้ปรั บเปลี่ยนมุมมองให้ผู ้ คนในสังคม จากเดิ มที่มองชุมชนผูกติด
อยู่ กับหน่วยของพื้ นที่ เป็ นหลัก ต่ อมาได้เล็งเห็ นความสําคัญของชุ มชนในแง่ ความสัมพันธ์ ที่
ประกอบด้วยมิติ ต่าง ๆ หลายด้าน เริ่ มจากมิ ติในด้านของระบบคุ ณค่า และด้านทุนทางสังคม ซึ่ งถื อ
เป็ นข้อตกลงร่วมกันของความเป็ นชุมชน มิติ ต่าง ๆ เหล่ านี้ ก็ ไม่ได้หยุดนิ ่ง แต่จะปรั บเปลี่ยนไปตาม
บริ บทของสังคมด้วย ถึงแม้ชุ มชนจะมี กฎเกณฑ์ อยู่ แล้วในการจัดการทรั พยากร แต่กฎเกณฑ์
ดังกล่ าวก็จะปรั บตัวอยู่ตลอดเวลา ในลักษณะที่ นักวิ ชาการหลายท่ าน เรี ยกว่ า “การผลิ ตใหม่ ”
กล่าวคือ มีการนําออกมาปรับใช้ในลักษณะใหม่ หรื อในความหมายใหม่ ยกตัวอย่างเช่น ในปั จจุบัน
นี้ ชาวบ้ านได้ปรับใช้ พิธี กรรมของการบวชป่ ามาใช้ใหม่ ซึ่ งจากเดิ มการบวชป่ าเป็ นเพี ยงการ
กําหนดให้ป่ าเป็ นเขตอภัยทานอย่ างเดียว แต่ ปัจจุบัน การบวชป่ าดังกล่ าวแสดงให้เห็ นถึงความ
พยายามระดมหรื อสร้างจิ ตสํานึกใหม่ของคนในชุมชนหรื อในสังคม เพื่อแสวงหาความชอบธรรม
ให้กับกฎเกณฑ์ของการจัดการทรัพยากรในชุ มชนนั้ น ๆ รวมไปถึงการประกอบพิ ธีกรรมต่าง ๆ
ของชุมชนไม่ ได้เป็ นเพียงกิจกรรมเฉพาะของท้องถิ่ น หากแต่ได้ กลายเป็ นกระบวนการเคลื่อนไหว
ทางสั งคม เพื่อดึงความสนใจของสาธารณชนให้เพิ ่มมากขึ้ นอีกในทุกโอกาส นอกจากนี้ พลังและ
ความสําคัญของวัฒนธรรมชุมชนย ังเป็ นแรงผลักดันให้นักวิชาการ นักพัฒนา ปัญญาชน รวมถึ งคน
ในชุ มชนได้ให้ความสํ าคัญของมิ ติ ทางวัฒนธรรมในด้านการจั ดการทรัพยากรเพิ่มมากขึ้ น เช่ น
งานวิจัยป่ าชุมชนในประเทศไทย โดยฉลาดชาย รมิตานนท์, อานันท์ กาญจนพันธุ ์และสัณฐิตา กาญ
จนพันธุ ์ ๑๕ ได้ เสนอแนวคิดในการศึกษาป่ าชุ มชนจะต้องคํานึงถึงมิ ติต่ าง ๆ โดยเฉพาะมิติ ทาง
วัฒนธรรม ซึ่ งเป็ นหลักการพื้นฐานของการศึกษาป่ าชุมชน
ความสําคัญของแนวคิ ดวัฒนธรรมชุ มชนในปั จจุบันนอกจากจะส่งผลในระดับชุมชนแล้ว
ย ังมีความสําคัญส่ งผลสะเทื อนต่อแนวคิดในระดับกว้าง (ระดับประเทศ) โดยเฉพาะได้ส่ งผล
สะเทือนที่ สําคัญต่อวงวิชาการไทย ๒ ประการด้วยกัน ประการแรก ขบวนการวัฒนธรรมชุมชน
ส่ งผลสะเทื อนโดยตรงต่ อวงการไทยศึกษา เพราะเป็ นการเปิ ดพื้ นที่ ให้กับชุมชน หมู่ บ้านและ
ชาวบ้านในวาทกรรมเกี่ ยวกับไทยศึกษา ซึ่ งในอดีตที่ผ่ านมามีแต่ เรื่ องของราชสํานักและราชการเป็ น
สําคัญ เป็ นการศึ กษาที่ มีรั ฐเป็ นแกนกลาง ทําให้ ละเลยเรื่ องของชาวบ้านและท้องถิ่นไป ในเอกสาร
ต่ าง ๆ จะเลือกบันทึกหรื อพูดถึงหมู่บ้านเฉพาะใน ๒ ประเด็นหลัก ๆ เท่ านั้ น คือ เรื่ องของการ
๑๕ฉลาดชาย รมิตานนท์ อานันท์ กาญจนพันธุ ์ และสั ณฐิตา กาญจนพันธุ ์. ๒๕๓๖. “ป่ าชุมชนภาคเหนือ :
ศักยภาพขององค์กรชาวบ้านในการจัดการป่ าชุมชน”, ใน ป่ าชุมชนในประเทศไทย: แนวทางการพัฒนา เล่ ม ๒,
เสน่ห์ จามริกและยศ สันตสมบัติ, บรรณาธิ การ. กรุ งเทพฯ : สถาบันชุมชนท้องถิ ่ นพัฒนา.