Page 13 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

๗
ทั้งในแง่ ของจุ ดเน้น แนวทางในการวิเคราะห์ หรื อแม้แต่ข้อเสนอต่ อการพัฒนาชนบท ๑๒ รวมทั้ ง
เป็ นอีกกระแสหนึ่งของการศึ กษาหมู่บ้านไทยในเชิ งคุณค่า
นอกจากนี้ ฉัตรทิพย์ นาถสุภา ได้สรุปสาระสําคัญของแนวคิดวัฒนธรรมชุมชนออกเป็ น ๔
แนวคิ ด ได้แก่ แนวคิดแรก ชุ มชนมีวัฒนธรรมของตนเองอยู่ แล้ว วัฒนธรรมนี้ ให้คุณค่าแก่ความเป็ น
คนและแก่ชุ มชนที่มีความผสมกลมกลืน และวัฒนธรรมชุ มชนเป็ นพลังผลักดันการพัฒนาชุมชนที่
สําคัญที่สุ ด ซึ่ งจะใช้ประโยชน์ได้เมื่ อมีการปลุ กให้สมาชิกแห่ งชุมชนมีจิตสํานึกรับรู ้ในวัฒนธรรม
ของตน แนวคิ ดที่สอง การดํารงอยู่ของวัฒนธรรมสองกระแส คื อ วัฒนธรรมชาวบ้านและ
วัฒนธรรมทุนนิ ยม โดยวัฒนธรรมของชาวบ้านมีความเป็ นอิสระ เนื่ องจากผูกพันอยู่กับความเป็ น
ชุ มชนหรือหมู ่ บ้านที่เป็ นรู ปแบบสังคมที่มีความคงทนยืนนาน จึ งเสนอให้เปลี่ ยนแนวทางในการ
พัฒนาไปเป็ นการพึ่ งตนเองอย่างในอดี ต และเสนอบทบาทของชนชั้ นกลางในการแลกเปลี่ ยน
วัฒนธรรมกับชาวบ้าน นําทรัพยากรจากสั งคมเมืองไปให้ กับชนบทมากขึ้ นและคัดค้านการบี บ
บังคับของรัฐต่อหมู่ บ้าน แนวคิดที่ สาม เน้นลักษณะคุ ณค่าทางจริ ยธรรมของวัฒนธรรมพื้นบ้านที่
เป็ นอิสระ และย ังดํารงอยู่ ในปั จจุบันในสถาบันหมู่บ้าน มากกว่าการเสนอให้ต่ อต้านวัฒนธรรมของ
รัฐและระบบทุ นนิ ยม การพัฒนาคือการสื บทอดวัฒนธรรมชุมชนอันดีงามและการพึ่ งตนเองที่ เคยมี
มาแต่ในอดีตแต่ กําลังสูญเสี ยไป แนวคิ ดที่สี่ เน้นการต่ อต้านกระแสการพัฒนาของรัฐและส่ งเสริ ม
ชุมชนให้เข้มแข็ งบนพื้ นฐานศาสนธรรม
แนวคิดวัฒนธรรมชุ มชนอีกประเด็นหนึ่ งได้รั บการวิพากษ์วิจารณ์ในแง่ ของวิธีคิ ดที่เน้น
การมองความต่อเนื่ องและความคงทนของต้นแบบทางวัฒนธรรมว่าสื บทอดมาจากลักษณะดั้ งเดิ ม
เป็ นวิธี คิดที่ ทําให้มองมิ ติ วัฒนธรรมอย่ างหยุดนิ ่ งไม่ เคลื่ อนไหว ในขณะที่ วิธีคิ ดในการศึ กษา
วัฒนธรรมปัจจุ บันเน้นการศึ กษาวัฒนธรรมในมิติ ของความเคลื่อนไหวให้มากที่ สุ ด กล่ าวคือ มอง
วัฒนธรรมในแง่ กระบวนการคิด เพราะมี การเคลื่ อนไหวเพื่อเรี ยนรู ้ สร้างสรรค์ ผลิตใหม่ และ
ปรั บตัวภายใต้บริบททางสังคมและธรรมชาติแวดล้อม ซึ่ งมีความหลากหลายและแตกต่างกั นไปใน
แต่ละชุ มชน เนื่องจากสังคมต่ าง ๆ รวมทั้ งสังคมไทยเองมีความหลากหลายทางวัฒนธรรมมากขึ้ น
การก่อเกิ ดแนวคิ ดวัฒนธรรมชุมชนซึ่ งเป็ นแนวทางหลักของการพัฒนาที่ทวนกระแสการ
พัฒนาระบบทุนนิ ยม ไม่เพียงแต่ นักพัฒนาหรื อนักวิชาการที่นํามาใช้ในกระบวนการพัฒนาเท่านั้ น
แนวคิดวัฒนธรรมชุ มชนเป็ นอีกแนวทางหนึ่ งที่ นักวิชาการใช้เป็ นตัวแบบในการศึ กษารูปแบบการ
จัดการทรัพยากรธรรมชาติ เมื่ อปัญหาทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่ งแวดล้อมทวีความเข้มข้นขึ้ นในทุก
ระดั บ ซึ่ งมักถู กมองว่าส่ วนหนึ่ งมาจากความล้มเหลวของภาครั ฐในการบริ หารและจัดการ
สิ ่ งแวดล้อม โดยเฉพาะอย่างยิ ่ งความเสื่อมโทรมของทรั พยากรป่ าไม้ ดังนั้ นแนวคิ ดวัฒนธรรม
๑๒ยุกติ มุกดาวิ จิตร. ๒๕๓๘. “การเขียนว ัฒนธรรมชุมชน : บทวิ พากษ์กระแสต้านโลกานุว ัตร/ภิ ว ัตน์”,
วารสารธรรมศาสตร์. ๓,๔๐ (กันยายน-ธันวาคม ๒๕๓๘), ๓๙ - ๔๐.