Page 11 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

๕
โดยรัฐและระบบทุนนิยม จึ งวิพากษ์นโยบายการพัฒนาของรัฐว่ านําไปสู่ ความไม่เสมอภาคทาง
สังคม และเสนอให้การพัฒนาริเริ ่มขึ้ นมาจากชุมชน๘
ต่อมามี นักวิ ชาการอีกหลายท่าน ที่พยายามค้นหาความหมายของความเป็ นชุมชนในบริ บท
ที่ เปลี่ยนแปลงไปในปั จจุ บันมากยิ่ งขึ้ น เพราะอาจมี นัยครอบคลุ มความสัมพันธ์ ในหลายระดับ
ตั้ งแต่ ระดับย่อย ๆ ที่ เป็ นชุ มชนท้องถิ ่ น เช่ น หมู่ บ้าน หรื อกลุ่ มเคลื่ อนไหวต่ าง ๆ เช่น กลุ ่ ม
ชาวประมงพื้ นบ้าน ที่มีเครื อข่ ายครอบคลุมหลายหมู่บ้าน ไปจนถึงชุมชนในระดับชาติ ในทัศนะ
เกี่ ยวกับความเป็ นชุ มชนของ อานันท์ กาญจนพันธุ ์ พบว่า การศึกษาชุ มชนนั้ นไม่ อาจยึดถือแต่
เพียงมุ มมองจากภายนอกเท่านั้ น แต่จะต้องให้ความสําคัญกับมิติของมุมมองจากภายใน โดยเฉพาะ
วิธี คิ ดของชาวบ้านเอง ซึ่ งช่วยให้ เข้าใจนั ยของความเป็ นชุ มชนว่ าตั้ งอยู ่บนพื้ นฐานของมิ ติ
ความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนและเคลื่อนไหว เพราะเกี่ ยวข้องกับกระบวนการผลิตซํ้ าและการผลิตใหม่
ของอุดมการณ์ อํานาจ ระบบคุ ณค่าและภู มิปัญญา ในความพยายามต่ อสู ้เพื่อสร้ างพื้ นที่ส่ วนรวม
ร่วมกัน ทั้งพื ้นที่ ทางกายภาพ พื้ นที่ทางสังคมและพื้ นที่ทางสัญลักษณ์ ผ่ านทั้ งทางพิธีกรรม ประเพณี
และการปฏิ บัติการทางสั งคมอื่น ๆ เช่น ในรู ปของการจัดการทรัพยากร ด้วยการจัดตั้ งองค์กร กลไก
และเครื อข่ายของความสัมพันธ์ขึ้ นมาปรากฏอยู่ในหน่ วยที่มีขอบเขตหลายระดับ ตั้งแต่ครอบครั ว
หมู่บ้าน จนถึงเครื อข่ายที่กว้างขวาง ซึ่ งอาจจะซ้อนกันอยู่ได้ ทั้ งนี้ ก็ เพื่อปรับเปลี่ยนความสัมพันธ์กับ
ทั้งภายในและภายนอกชุ มชนเอง ภายใต้บริ บทและเงื่ อนไขของการเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ที่เกิ ดขึ้ นมา
ในประวัติ ศาสตร์ จนถึ งปัจจุบัน
กล่าวโดยสรุ ป ชุ มชน จึงหมายถึ งลักษณะความสัมพันธ์ทางสั งคมของกลุ่มคน ครอบคลุ ม
ความสัมพันธ์หลายมิติ ด้วยกัน มีทั้ งความกลมกลืน ความขัดแย ้ง ความซับซ้อน เคลื่ อนไหวและ
เปลี่ ยนแปลงได้ และไม่ใช่หน่ วยของพื้นที่ ที่ มีขอบเขตอย่างตายตัว แต่ ปรากฏอยู่ ในหน่ วยที่ มี
ขอบเขตหลายระดับ รวมถึ งขอบเขตของชุ มชนในเชิ งสัญลักษณ์ ซึ่ งแต่ละชุ มชนจะมีลักษณะความ
เป็ นชุมชนแตกต่างกันออกไป
๓. วัฒนธรรมชุมชน : แนวคิดและความสํ าคัญ
๓.๑ แนวคิดวัฒนธรรมชุ มชน
ผลจากการพัฒนาประเทศไปสู่ อุ ตสาหกรรมทําให้ชนบทที่เคยมี รายได้หลักจากการทํา
การเกษตรได้ เปลี่ยนแปลงไปสู่ การพึ่ งพารายได้จากอาชี พนอกภาคการเกษตร มี ผลให้เกิ ดการ
เปลี่ ยนแปลงวิถีการผลิ ตและความสัมพันธ์ในชุมชน ในกระบวนการดังกล่าวได้เกิ ดการก่อตัวของ
๘อานันท์ กาญจนพันธ์. ๒๕๔๓. “หมู่บ้านในสั งคมไทย : ข้อโต้แย ้งทางความคิด”, ใน วิ ถีสังคมไทย
สารนิพนธ์ ทางวิชาการเนื่ องในวาระหนึ่ งศตวรรษ ปรี ดี พนมยงค์. หน้า ๓๒๕ - ๓๖๘. จรัญ โฆษณานนท์,
บรรณาธิ การ. กรุงเทพฯ : มูลนิธิเด็ก, ๓๓๑.