Page 83 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

63
2.2.3 เกวียนลําพูน พบในจังหวัดลําพูน บางอําเภอของจังหวัดเชี ยงใหม่ที่ติ ดต่อกับ
จังหวัดลําพู นเช่น อําเภอสันกํ าแพง กิ ่งอําเภอบ้านธิ อําเภอสารภีอําเภอจอมทอง อําเภอฮอด อําเภอ
ดอยเต่า ไปจนถึ งอําเภอแม่สะเรี ยงจังหวัดแม่ ฮ่องสอน ลักษณะคล้ายคลึงกับของลําปางที่มีความโค้ง
ตรงส่ วนบนของเรือนเล็กน้อย
2.2.4 เกวียนแม่ ฮ่ องสอน มีลักษณะต่างจากเกวียนลําพูน และเกวี ยนแพร่ เนื่ องจาก
ส่ วนหน้าของตัวเรื อนค่อนข้างมีความโค้ง ซึ่ งอาจได้แนวคิดมาจากเกวียนพม่า หรื อตัวเรื อนจะสู ง
กว่าส่ วนท้าย เกวียนส่วนใหญ่ จะพบในเขตอําเภอแม่สะเรี ยง อําเภอขุนยวม อําเภอเมือง อําเภอปาย
จังหวัดแม่ฮ่องสอน
2.3 องค์ ประกอบของเกวียน
ทา งภ า ค 4 เ หนื อ มั 4 กจ ะ เ รี ยก เ กวี ยนว่ า ล้ องั ว ซึ่ งมี องค์ ประกอบ ได้ แก่
1. แว่ นล้อ คือ ส่ วนของล้อเกวียน หรื อเรี ยกว่า กงเกวียน มีขนาดเล็กใหญ่แตกต่ างกัน
แล้วแต่ประเภทของเกวียน และแหล่ งที่สร้ างเกวียน ขนาดเล็กที่สุ ดที่พบมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง
ประมาณ 1.20 เมตร คือเกวี ยนแพร่ ส่ วนที่ ใหญ่กว่านั้ น คื อเกวียนลําปาง จะมีขนาดเส้ นผ่ าน
ศูนย์กลางประมาณ 1.30 ถึ ง 1.5 เมตร และย ังมีส่ วนประกอบย่อยอี ก คือ ดุ มล้อ ซี่ ล้อ หรื อเรียกว่า กํา
เกวียน และ ขวั กล้อ หรื อ ฝักมะขาม
2. แก๋ นล้ อ หรื อเรียกว่า เพลา เป็ นเหล็กตันเส้นผ่านศู นย์กลางประมาณ 4 เซนติเมตร ยาวกว่า
ความกว้างของเรื อนเกวียนข้างละ 30 เซนติเมตร และมีส่ วนประกอบย่อยอีก คื อ แซ่ กะหลก หรื อ กะโปก
3. กันจั๊ ก หรื อเรี ยกว่า ทูบ หรื อ ธู ป ทําจากไม้เนื้อแข็ง เป็ นไม้แท่งตรง 2 อันวางเป็ นรู ป
ตัววี วางพาด กะหลก และมีส่ วนประกอบย่อย คื อ กุ๊ มจ๊ าง หรื อ แท่ นช้ าง กันคอ หรื อ แอก หลักคอ
หรื อ ลู กแอก และสายอก หรื อ ทามรั ดคอ
4. เฮื อนล้อ หรื อเรี ยกว่ า โครงเกวียน เป็ นส่ วนที่วางบนกุ๊ มจ๊างและทูบเพื่อใช้ใส่ สิ ่ งของที่
ใช้ในการบรรทุ ก มีลักษณะเป็ นโครงไม้สี่ เหลี่ยมทําจากไม้เนื้อแข็ง มักเป็ นส่ วนที่ได้รับการตกแต่งให้
สวยงาม พื้นทําจากไม้ไผ่ที่ทุ บให้แบนที่ เรี ยกว่า ฟาก อาจมีหลังคาคลุ มอีกทีเพื่อใช้ในการเดินทางไกล
มีส่ วนประกอบย่อยอีก คือ ไม้ซี่ เฮื อนล้อ หรือ ไม้ เสากง ติดห่ างๆ กัน เพื่อให้โปร่ ง จะมีส่ วนที่ ยาวกว่า
แล้วปาดปลายเป็ นรู ปใบดาบที่เรี ยกว่า เดี่ ยวซี่ ตาดหน้า หรื อ ไม้ กั้นด้ านหน้ า ตาดหลัง หรื อ ตาดจ๊ าง
และโก่งกิ้ว สําหรับ กระดานหน้ าเกวียน เป็ นแผ่นไม้ยึดอยู่บนทูบ หน้าตาดหน้าใช้สําหรับให้ คนนั่งขับ
เกวียน ส่ วนประทุน หรื อหลังคาเกวียน มี ลักษณะโค้งครึ่ งวงกลม มักทําจากไม้ไผ่สานกันคล้ายเสื่ อเพื่อ
ครอบบนเฮื อนล้ออีกที
สําหรับอุ ปกรณ์อื่นๆที่พบในเกวียน ได้แก่ ไม้ คํ้า หรื อ ไม้ ก้านคอ เป็ นไม้ขนาดเล็ กรูปตัว
วี ใช้สํ าหรับรองรับกันจั ๊กเวลาจอดและไม่ ได้เทียมวัว คั นห้ ามล้ อ เป็ นท่อนไม้ที่ อยู่ตรงบริ เวณที่ นั่ง
คนขับเกวียนเพื่ อใช้ดึ งหรือโยกเมื่อต้องการให้เกวียนหยุด หรือชะลอเวลาลงจากเนิ นเขา