Page 65 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

46
วัตถุประสงค์ และลักษณะพื้ นที่ในการใช้งาน แสดงให้เห็ นถึงภู มิปัญญาของคนในสมั ยก่อนใน
การนําสิ่งที่ มีอยู่รอบๆตัวมาดัดแปลงและใช้ให้ เกิดประโยชน์อย่างแท้จริ ง
3. เพื่อศึ กษาบทบาทหน้าที่ของเกวียนในบริบททางวัฒนธรรมของทางภาคเหนือ
ในการศึกษาเรื่ องเกวียนตามหัวข้อที่ ผ่านมาเป็ นการกล่ าวถึงแหล่งที่มีการทําเกวียนและย ัง
มีช่างที่สามารถทําหรื อซ่อมเกวียนได้อยู ่ ตลอดจนองค์ประกอบ ประเภท และองค์ความรู ้ในการทํา
เกวียนไปแล้ว สําหรับหัวข้อนี้ จะกล่ าวถึงบริ บททางวัฒนธรรมทางภาคเหนือที่เกี่ ยวข้องกับเกวียน
ทั้งในด้านรูปลักษณ์ของเกวียน และการใช้เกวียน
3.1 รูปลั กษณ์ ของเกวียนทางภาคเหนื อ
ลั กษณะเฉพาะของเกวียนทางภาคเหนื อที่แตกต่ างจากภาคอื่ น นอกจากขนาดของ
ตัวเกวียนแล้ว ลักษณะเด่ นที่สํ าคัญคือ ตรงบริ เวณเรื อนเกวียน หรื อ เฮือนล้ อ นั้ นในส่ วนของไม้กั้ น
ด้านหน้ า หรือ ตาดหน้า ที่ ทําจากแผ่นไม้ขนาดใหญ่รูปสี่เหลี่ ยมผืนผ้า มักมีการประดับลวดลายโดยใช้
สิ ่ วเจาะให้ลึกลงเป็ นลายเส้ น เป็ นศิลปะแบบพื้นบ้านล้านนา ลวดลายที่ นิยมทํากันมีหลายแบบ เช่น
ลายหม้อนํ้ ามี ไม้เลื้ อยตามคติ พุทธศานาดั้ งเดิ ม เรี ยกว่า “ปู รณฆฎ หรื อ ปู รณกลศ” ซึ่ งแสดงถึง
สัญลักษณ์ชี วิต และการสร้างสรรค์ลวดลายนาคประกอบแผ่นไม้ โดยทําเป็ นรู ปนาค 2 ตัวเลื้อยลง
ด้านล่างหันหน้าเข้าหากันนิยมติดกระจกเงาวงกลมขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 2 นิ ้ว ติ ดอยู่ 2 วง
(http://www.lannaworld.com)
ลวดลายบนเกวียนแบบแรกที่นิ ยม คือ “ปูรณฆฎ หรื อ ปูรณกลศ” ซึ่ งชาวบ้านล้านนา
มักจะเรี ยกว่า “หม้อไหดอก” นั้ น สามารถกล่ าวถึงความเชื่ อนี้ ได้ว่ามาจากอินเดี ยตอนใต้ ในสมัย
อมราวดี ราวพุ ทธศตวรรษที่ 8 สมั ยแรกเริ่ มเป็ นเพียงหม้อนํ้ าเต็ มอาจจะมีฝาหรื อไม่ มีฝาก็ได้
หม้อปูรณฆฏะ เป็ นหนึ่ งในมงคลแปดประการที่จะพบเห็ นได้มากในรอยพระพุทธบาท
ส่ วนดอกไม้ที่ ปักอยู่ในหม้อเป็ นพวยพุ่งเริ่ มเห็ นแพร่ หลายในศิลปะลังกา สมัยเมือง
อนุ ราชธปุระ ที่ลังกาจะพบบ่อยเป็ นรูปอสูรคือ ปั ทมนิ ธิกับ สังคนิ ธิทูนหม้อไว้เหนือหัว หรื อบางครั้ งก็
เป็ นมนุษย์นาคถือหม้อนํ้ า ตัวหม้อนํ้ าเต็ม เป็ นสั ญลักษณ์ สื่ อความหมายเกี่ยวกับความอุ ดมสมบูรณ์
ของข้าวปลาอาหาร
ส่ วนดอกไม้เล็งถึงทรัพย์ศฤงคาร ยิ ่งพอมาอยู่ในมื อปัทมนิ ธิ กับสังคนิธิซึ่ งเป็ นบริ วารของ
ท้าวกุเวร(เทพที่อํานวยพรเรื่ องโภคทรัพย์) จึงทําให้หม้อปูรณฆฎะ กลายเป็ นเครื่ องหมายแทนความบริ บูรณ์
ของโภคทรั พย์เพิ ่มขึ้ นอีกส่ วนหนึ่ ง หม้อดอก ในคติ ของพราหมณ์เรี ยก ปูรณกลสหรื อ ปูรณฆฎะ เป็ น
ลวดลายลงรักปิ ดทองล่องชาด รู ปหม้อนํ้ ามีไม้เลื้ อย หรื อเป็ นกระถางดอกไม้บู ชาที่แสดงถึงความร่ มเย็น
ความสมบูรณ์ พูนสุ ข อันเป็ นสัญลักษณ์ของชีวิตที่งดงามและสร้างสรรค์ ที่สื่ อจากรูปของภาชนะหม้อนํ้ า
หรือแจกันบรรจุ กอดอกทั้งก้าน ใบและดอก เชื่อกั นว่าจะช่วยให้ผู ้เป็ นเจ้าของประสบผลสําเร็ จในทุกสิ่ งที่
ปรารถนาและช่ วยให้เกิ ดทรั พย์สมบัติ ทั้ งปวง ประเทศไทยพบลายปู รณฆฏะ ปรากฏอยู่ด้านหนึ่ งของ