Page 21 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

๑๔
พิ ธีกรรมที่สะท้อนความสําคัญของครอบครัวและญาติเป็ นอย่างดี คือพิธีสงกรานต์ เป็ นประเพณี ที่
จะต้องรดนํ้ าของพรจากญาติผู ้ ใหญ่ ซึ่ งในทางเหนือเรี ยกว่า “ฮดนํ้ าดําหัว” ในขณะเดียวกันเครื อญาติก็ สัมพันธ์
กับการนับถื อบรรพบุรุษด้วย ฉะนั้ นจึงเป็ นธรรมเนียมที่ จะทําบุญอัฐิของญาติผู ้ ใหญ่ที่ตายไปแล้ว
๕) การให้ความเป็ นธรรมแก่ ส่ วนรวม เป็ นคุณธรรมที่ทําให้คนรู ้จักแบ่งปันและไม่ตักตวงเอา
ทรั พยากรไปใช้คนเดียว หรือสะสมไว้จนเกินความจําเป็ น
พิธี กรรมที่สะท้อนภูมิปัญญาเช่นนี้ เห็นได้ในเรื่ องของการสร้างกฎเกณฑ์ในการใช้ทรั พยากร
ของชุมชน เช่น ในภาคเหนื ออาจมีการตั้งหอผีขึ้ นในป่ าหรือในแถบที่มีนํ้ าซับขึ้ นจากดิน มีระเบี ยบกฎเกณฑ์ที่
ชัดเจนว่าคนในชุมชนจะใช้ป่ าหรือนํ้ าเช่นนั้นอย่ างไร เป็ นต้นว่าป่ าที่มีหอผีดู แลจะเป็ นป่ าของชุ มชน ซึ่ งทุกคนมี
สิ ทธิ์ เข้าไปใช้ประโยชน์ได้ในระดับหนึ่ ง เช่น เอาสัตว์ ไปเลี้ ยง เก็บเห็ดและวัชพืชมาบริ โภค ฯลฯ แต่ไม่ตัดไม้
ใหญ่ เว้นแต่จะได้ประกอบพิธีกรรมของจากผีเสียก่อน ซึ่ งก็เท่ากับการขออนุญาตจากชุ มชนนั่นเอง
๓. แนวคิด “ต้ นไม้ แห่ งคุณค่า”
อดุ ลย์ ดวงดีทวีรั ตน์ (๒๕๔๘ : ๒๒๒) ได้สรุ ปแนวความคิด “ต้นไม้แห่ งคุณค่า” ของ
กาญจนา แก้วเทพ ว่าเป็ นเครื่ องมือในการวิเคราะห์ โดยแบ่งวัฒนธรรมเป็ น ๒ ส่วน คื อ
๑) ส่ วนที่เรามองเห็นได้ อันเปรี ยบเสมือนส่ วนของลําต้น ดอก ใบ และผลของต้นไม้ ส่ วน
นี้ อาจจะเรี ยกว่าเป็ นส่วนของ “รู ปแบบ” ของวัฒนธรรม เป็ นส่วนที่สามารถจับต้องได้
๒) ส่ วนที่มองไม่ เห็น สัมผัสไม่ ได้ เป็ นส่วนที่อยู่ลึ กถ้าเปรี ยบต้นไม้ก็คื อ ส่วนที่เป็ นรากอยู่
ใต้ดิ น ต้องใช้การคิดไตร่ ตรองวิเคราะห์จึงจะเข้าใจ ส่ วนที่อยู่ใต้ดิ นนั้นได้แก่ระบบคิด ระบบคุณค่า ซึ่ งอาจ
เรี ยกว่าเป็ นส่ วนที่เป็ น “เนื้ อหา” ของวัฒนธรรม
ภาพที่ ๒ การวิเคราะห์ต้ นไม้ แห่ งคุณค่า
รูปแบบ
เนื้ อหา
เปลื อก
กระพี้
แก่ น