Page 18 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

๑๑
๔. แนวคิดเรื่องนามธรรมในพิธีกรรม
อานันท์ กาญจนพันธุ์ (๒๕๔๘:๑๓๖-๑๔๒) กล่าวว่าพิธีกรรมคื อกิจกรรมหรื อการกระทํา
ที่ทําซํ้ าแล้วซํ้ าเล่า จากคนชั่วอายุหนึ่ งมาถึ งคนอีกชั่วอายุหนึ่ ง และทําโดยคนจํานวนมากเหมือนๆ กัน เช่ น
การขึ้ นบ้านใหม่หรื อการแต่งงานก็ เป็ นพิธี กรรม ในขณะเดียวกันการกระทําที่ทําซํ้ าแล้วซํ้ าเล่า เช่น การยกมือ
ไหว้ผู ้ ใหญ่ ในทางวิชาการก็ถือว่าป็ นพิธีกรรมเช่นกัน เมื่อนิ ยามพิธีกรรมเช่นนี้ จะพบได้ว่าในทุกวัฒนธรรม
ย่อมมีพิ ธีกรรมอยู่ด้วยไม่ใช่ เฉพาะในสังคมล้าหลังเท่านั้ นที่ มีพิ ธีกรรม สังคมอื่ นๆ ไม่ว่าจะมีความก้าวหน้า
สักเพี ยงใดก็ย ังมีพิธีกรรมอยู่ เนื่ องจากพิธีกรรมเป็ นกิจกรรมที่ทําซํ้ าแล้วซํ้ าเล่าจึ งไม่ใช่พิ ธีกรรมที่ทํากันลอยๆ
หรื อลอกเลียนกันโดยไร้ความหมาย แต่พิ ธีกรรมเกิดขึ้นและดํารงอยูได้ก็ต้องตั้ งอยู่ บนความเชื่ อ คุณธรรม และ
อุดมคติที่ คนในสังคมนั้ นๆ มีอยู่ จึงอาจเรี ยกความเชื่อ คุณธรรม และอุดมคติของคนในสังคมหนึ่ งๆ ว่าเป็ น
ภูมิปั ญญาของสังคมนั้ นก็ได้ ฉะนั้ นการศึกษาพิ ธีกรรมจึงเป็ นทางนําไปสู่ ความเข้าใจภูมิปัญญาของสังคมที่
ศึกษาได้
ภูมิปั ญญาคือความรู ้อันเกิดจากประสบการณ์ ความเชื่ อ ค่านิยม และอุดมการณ์ที่ถ่ายทอดสื บ
ต่ อกันมาในสังคม ความรู้ เช่นนี้ ไม่ใช่เป็ นแต่เรื่ องที่สมาชิ กทุกคนต้องรู ้เฉยๆ ทว่าความรู้ เช่นนี้ เป็ นตัวกําหนดให้
สมาชิ กในสังคมหนึ่ งสามารถจัดความสัมพันธ์ของตนเองกับสิ ่งอื่ นๆ รอบตัวให้เกิ ดความสุขความเจริ ญได้ สิ ่ง
อื่นๆ รอบตัวที่มนุษย์ต้องจัดความสัมพันธ์ นั้ นมีตั้ งแต่มนุษย์คนอื่น ธรรมชาติ สิ ่ งที่อยู่เหนือธรรมชาติ อํานาจ
หรื อผู้มีอํานาจ จนถึงสังคมและวัฒนธรรมอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง
ในสังคมไทย ไม่ ค่อยมีนักปราชญ์เขียนบรรยายภูมิปัญญาหรื อระบบความรู ้ที่ช่ วยให้คนไทยจัด
ความสัมพันธ์กับสิ ่ งรอบตัวอย่างเป็ นกิจจะลักษณะ แต่นั้ นไม่ได้หมายความว่าคนไทยขาดภู มิปัญญาเช่นนี้ ทว่า
คนไทยถ่ายทอดภูมิปัญญาของตนโดยผ่านกิ จกรรมทางสังคมหลายอย่าง และหนึ่ งในกิจกรรมที่สําคัญซึ่ ง
สะท้อนภูมิปัญญาไทยอย่างมากก็คื อพิธีกรรม พิ ธีกรรมจึงไม่ ใช่เรื่ องงมงายไร้สาระ แต่ แท้จริ งแล้วเป็ นกิจกรรม
ซึ่ งอยู่บนพื้นฐานของภูมิปั ญญาอันเก่ าแก่ ที่ อํานวยความสงบสุขและความงอกงามแก่ สังคมไทยมาเป็ นเวลานาน
ดังได้กล่าวแล้วว่าพิธีกรรมเกี่ยวข้องกับความเชื่ อ คนไทยมีความเชื่ อหลักๆ อะไรบ้านนั้ นเห็ น
ได้จากพิธีกรรม เมื่อสังคมไทยเป็ นสั งคมเกษตรมาแต่โบราณ ความเชื่อหลักของคนซึ่ งมีมาแต่เดิม จึงผูกพันกับ
เรื่ องของการผลิตทางด้านเกษตรกรรม จนทําให้มีความเชื่อหลักอยู๋ สามประการที่ควรกล่าวถึ ง คือ
๑) การนับถื อความอุดมสมบูรณ์หรื อความงอกงาม (fertility) ว่าเป็ นสาระสําคัญของชีวิต
ความงอกงามเป็ นพลังบางอย่างซึ่ งทําให้ชีวิตดํารงอยู่ได้ เป็ นความสามารถในการให้กําเนิ ดชีวิตใหม่
๒) การนับถือผีบรรพบุรุษ ผีในที่นี้ หมายถึ งอํานาจของบรรพบุรุษที่ ก่อให้เกิดความงอกงาม
ความสุข และความมั ่นคงแก่ชี วิตของลู กหลานได้ ในภาคกลางการนับถื อผีบรรพบุรุ ษคลายลงไปกว่าใน
ภาคเหนือและภาคอีสาน เราอาจเห็ นการนับถือผีบรรพบุรุษได้ในพิธีกรรมหลายอย่างของภาคเหนื อและภาค