Page 39 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

องอาจ อินทนิเวศ การทบทวนวรรณกรรม / 18
ในสมัยพระเจ้าตากสิ นมหาราช ประมาณ พ.ศ. 2317 พระยากาวิละได้รั บการสนับสนุ นจากพระเจ้า
ตากสิ นรวบรวมพลต่ อสู้กับพม่าจนสําเร็จ ต่ อมาได้รับการสถาปนาจากพระบาทสมเด็ จพระพุทธ
ยอดฟ้ าจุ ฬาโลก (รัชกาลที่ 1) ให้ เป็ นเจ้ าประเทศราชครองเมืองเชี ยงใหม่ ใน พ.ศ. 2385 สมัย
พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รั ชกาลที่ 3) เจ้าผู ้ ครองนครเชี ยงใหม่ ลําปาง ลําพู น ได้ขอ
พระราชทานตั้ งเมืองขึ้ นใหม่ เมื องเชี ยงรายซึ่ งถูกทิ้งร้ างไปเมื่อครั้ งพระยากาวิละทําสงครามกับพม่ า
ก็ ได้รั บการฟื้ นฟู ขึ้ นใหม่อี กครั้ งหนึ่ งด้วย เมื องเชียงรายในช่ วงที่ได้รั บการฟื้ นฟู ขึ้ นใหม่ นั้ น เป็ น
เมืองบริ วารของเมืองเชี ยงใหม่ มีโครงสร้างการเมืองและการบริ หารเช่นเดี ยวกับเมืองเชี ยงใหม่ โดย
มี “เจ้ าขัน 5ใบ ” ซึ่ งเป็ นเชื้ อสายในตระกูลเจ้าเจ็ ดตนที่ได้รับการแต่งตั้ งจากเมืองเชียงใหม่มาเป็ น
คณะปกครองเมืองเชี ยงราย ประกอบด้วย “เจ้าหลวง” หรื อ “เค้ าสนามหลวง ” ( มีฐานะเป็ นเจ้า
เมื อง) และผู้ ช่ วยอีก 4 ตําแหน่ ง คือ พระยาอุ ปราช พระยาราชวงศ์ พระยาราชบุตร พระยาบุรี รัตน์
เมืองเชี ยงรายมีเจ้าหลวงและเจ้าบุตรหลาน เชื้ อสายราชวงศ์เจ็ดตนปกครองติ ดต่อกันนานถึง 60 ปี
ใน พ.ศ. 2437 พระบาทสมเด็ จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) ได้โปรดเกล้า
ให้พระศรี สหเทพ จัดการปกครองมณฑลพาย ัพชั้ นใน พระศรี สหเทพได้ร่างข้อบังคับการปกครอง
ขึ้นมาใหม่ ในลักษณะ “เค้ าสนามหลวง” โดยจัดให้มีกํานั น ผู้ ใหญ่บ้าน ขึ้ นในแต่ ละแคว้น และแต่
ละแคว้นขึ้ นกับ “เมือง” มีเจ้าปกครองเมื อง แต่ละเมื องขึ้ นกับ “บริ เวณ” มีข้าหลวงบริ เวณ
ปกครองบริ เวณ ข้าหลวงแต่ละบริ เวณขึ้ นกับ “เค้ าสนามหลวง ” ซึ่ งต่อมารู ปแบบการปกครองนี้ ได้
ถูกตราเป็ นพระราชบัญญัติ เรียกว่ า “พระราชบัญญัติ จัดตั้งมณฑลพายัพ ” มีนครเชี ยงใหม่เป็ น
ศูนย์กลางที่ ว่าการมณฑล (เมืองเชี ยงรายจัดอยู่ใน-ลําดับชั้ น บริเวณ)
ในปี พ.ศ. 2453 ได้มีการประกาศเสนาบดี กระทรวงมหาดไทย ให้รวมเมืองเชี ยงราย เมือง
เชี ยงแสน เมืองฝาง เมื องพะเยา เวียงป่ าเป้ า แม่ใจ ดอกคําใต้ แม่สรวย เชี ยงคํา และเชี ยงของ
ตั้งเป็ น ”หัวเมืองจัตวา” เรี ยกว่า “เมืองเชี ยงราย” อยู่ในมณฑลพาย ัพ (หรือจั งหวัดพาย ัพเหนือ)
ตลอดมาจนถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึ งให้มีการยกเลิกการปกครองแบบ
มณฑลเทศาภิบาล และประกาศตั้งเมื องเชียงราย เป็ น “จังหวัดเชียงราย” ตั้งแต่นั้ นเป็ นต้นมา
สภาพโดยทั่วไปในปัจจุบัน
จังหวัดเชี ยงราย ตั้ งอยู่เหนือสุ ดของประเทศไทย ประมาณเส้นรุ ้งที่ 20 องศาเหนือ เส้นแวง
ที่ 99 องศาตะวันออก อยู่ห่างกรุ งเทพ ฯ ตามระยะทางหลวงแผ่นดินสายพหลโยธิ น ประมาณ 828
กิโลเมตร หรื อทางตรงโดยประมาณ 720 กิโลเมตร มีเนื้ อที่ประมาณ 11,678,369 ตารางกิโลเมตร
หรื อประมาณ 7,298,981 ไร่ เชี ยงราย แปลว่า เมื องที่เรี ยงรายกันไป คือเมืองกว้าง