Page 34 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

72
2. เพื่อวิเคราะห์ องค์ความรู้ ในการสร้างและรู ปแบบของเกวียนพื้นบ้านในเขตภาคเหนื อ
ตอนบนของประเทศไทย
พบว่าแหล่งผลิตเกวียนของ จ.แพร่ ได้แก่ บ้ านท่าล้ อ อ.สู งเม่น ซึ่งมีสล่ าที่เป็ นนายช่าง
สํ าคัญคือสล่าบุญช่วย ขุนกัน อยู่บ้ านเลขที่ 112 / 3 หมู่ 13 บ้านท่าล้ อ ต.หัวฝาย อ.สูงเม่ น จ.แพร่
อายุ 70 ปี โดยสล่ าได้ เล่ าให้ ฟั งว่ า แต่เดิ มนั ้ นบ้ านท่าล้ อเป็ นแหล่ งผลิ ตเกวียนที่ สํ าคัญของ
ภาคเหนือเช่นเดียวกับที่ ลําปาง ชาวจังหวัดอื่น เช่น เชียงใหม่ น่าน สุโขทัย ก็มาซื ้ อเกวียนจากที่นี่
แต่ได้ หยุดทําไปนานแล้ ว เนื่องจากในระยะหลังไม่ค่อยมีใครใช้ เกวี ยนกันแล้ว ส่ วนเกวียนเก่าก็ถูก
กว้ านซื ้ อไปประยุกต์ ทําเป็ นศาลา เป็ นรั ้ วบ้ านกันหมด จะเหลื อก็แต่สล่าบางคนในหมู่บ้ านที่ยังคง
ผลิตเกวี ยนขนาดย่อมเพื่ อเป็ นของที่ระลึกตั ้ งประดับในบ้ านเรื อน ซึ่งสล่าที่ ยังคงผลิ ตเกวียนขนาด
ย่ อมที่ได้ พบมี 2 ท่าน คือ สล่ารั ญจวน ไก่แก้ ว อายุ 55 ปี อยู่บ้ านเลขที่ 180 / 7 บ้ านท่าล้ อ ต.หัว
ฝาย อ.สูงเม่น จ.แพร่ และสล่ าโต๊ะ ชาวนา อายุ 72 ปี อยู่บ้ านเลขที่ 97 หมู่ 13 บ้ านท่าล้ อ ต.หัว
ฝาย อ.สูงเม่น จ.แพร่ เช่นเดียวกัน
จากคําบอกเล่าของสล่าทําให้ ทราบว่า การทําเกวียนจะใช้ ไม้ 2 ชนิด ส่วนที่ เป็ นวงล้ อ (ฝั ก
ขาม) และซี่ล้ อใช้ ไม้ สักเพราะมีความคงทนแข็งแรง ส่วนตัวดุม ต๋ง และเก๋ง (เรื อน หรือ อู่) จะใช้ ไม้
ประดู่ เนื่ องจากมีนํ ้ าหนักเบา ขนาดของเกวียนก็จะต่างกันไป ถ้าเป็ นเกวียนที่ ใช้ในแถบเมื องแพร่จะ
เป็ นเกวียนล้ อเล็ ก ตัวเกวี ยนตํ่าเนื่องจากต้ องใช้ ในที่ สูงชัน มิเช่นนั ้ นจะควํ่ าได้ ง่าย ส่วนเกวียนที่ ใช้
ทางราบ เช่น สุโขทัยจะเป็ นเกวียนล้ อใหญ่ ทรงสูง สําหรับส่ วนประกอบที่ต้ องกลึง (คํ าในภาษา
ภาคเหนื อ คือ เคี่ยน) อย่างเช่นดุมล้ อนั ้ นจะมีช่างอีกกลุ่มหนึ่งที่ทํางานกลึง เรียกว่า ช่างเคี่ยน เป็ น
ผู้ ทํา แล้ วช่างที่ ทําเกวียนจะซื ้ อมาใช้ เป็ นส่วนประกอบ
การทําล้ อนั ้ น ช่างจะใช้ วิธีการทําต้นแบบไม้ ที่เป็ นส่วนประกอบของวงล้ อหรือฝักขามเอาไว้
สํ าหรับทาบกับไม้แล้ วตัดมาประกอบกันให้ ครบเป็ นวงล้ อ แล้ วประกอบซี่ล้ อฝั กละ 2 ซี่หัวท้ ายและ
ประกอบเข้ ากั บตัวดุม ถ้ าต้ องการล้อเกวี ยนแบบ 14 ซี่ ก็ จะมีฝั กขามของล้ อ 7 ชิ ้ น ถ้ าต้องการล้ อ
เกวี ยนแบบ 16 ซี่ ก็จะมีฝั กขาม 8 ชิ ้ น หน้ ากว้ างของวงล้ อมักจะมีขนาด 2 นิ ้ ว ในการวัดวงล้ อหรือ
วัดเพื่อแบ่งระยะของดุมล้ อ สําหรั บการเจาะรูต่างๆ นั ้ นจะใช้ เหล็กเจาะและสิ่วขนาดต่างๆ เป็ นหลัก
ขนาดความสูงหรือเส้ นผ่านศูนย์ กลางของล้ อเกวี ยนนิยมทําตั ้ งแต่ 3 ฟุต 5 นิ ้ ว จนถึง
ประมาณ 4 ฟุต ซึ่งในการคํานวณหรื อกะระยะวัสดุต่างๆ ที่มีความโค้ ง ช่ างจะใช้วงเวียนที่ทําจาก
เหล็กในการกะระยะและแบ่งพื ้ นที่ เช่น การแบ่งขนาดของดุมเกวียนก็จะใช้ วงเวียนวัดหาระยะไป
แบบลองผิดลองถู กจนกว่าจะได้ ระยะที่เท่ ากั น ส่วนการวัดความกว้ างของหน้ าล้อเกวี ยนก็จะใช้
อุปกรณ์วัดระยะที่มีลักษณะคล้ ายเวอร์เนี ยร์คาลิปเปอร์ ในปั จจุบัน