Page 18 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

9
เกวียนสามารถแบ่งประเภทได้เป็ น 2 ประเภท คือ เกวี ยนวัว และเกวี ยนควาย เกวียนควายจะมี
ลักษณะสู งและใหญ่หนากว่าเกวียนวัว ทั้ งนี้ เพราะในบริ เวณที่ใช้เกวียนควายส่วนใหญ่จะเป็ นที่ ลุ่มมี โคลน
เลนมาก จึ งต้องใช้เกวียนที่มีลักษณะสูงใหญ่แข็งแรง มักเป็ นเกวียนที่พบในภาคกลางและภาคใต้ ส่ วน
เกวียนวัวจะพบมากในภาคเหนื อ เพราะวัวดูแลรั กษาง่ายกว่าควาย ประกอบกับพื้นที่ส่ วนใหญ่ เป็ นที่ดอน
เกวียนวัวจะมีลักษณะที่ เล็ก สั้ นและเตี้ ยกว่าแต่หน้าจะกว้างกว่าและไม่ หนา ไม่สู งใหญ่เท่าเกวียนควาย เรา
จะสั งเกตขนาดของเกวียนได้จากวงล้อ การเทียมเกวียนจะมีทั้ง การเทียมเกวียนเดี่ ยว และการเทียมเกวี ยนคู่
แต่ ส่ วนใหญ่จะเป็ นการเทียมเกวียนคู ่
เกวียนส่ วนมากจะทําด้วยไม้ประดู ่ ไม้แดง และในบางส่วนจะมีไม้ไผ่เป็ นส่ วนประกอบ ไม้ประดู่
และไม้แดงเป็ นไม้ที่มี ความแข็งแรงและมีการยืดหยุ่ นตัวดี มี นํ้ าหนั กเบา ไม่แตกหั กง่ายเมื่อเที ยบกับไม้
ประเภทอื่น แต่อาจพบเกวียนที่ ทําจากไม้สั กทั้ งเล่ม หรื อเฉพาะวงล้อ ส่วนเพลาเดิมมักทํามาจากไม้ประดู่
ต่ อมาเปลี่ยนเป็ นเหล็กแทน ส่ วนประกอบของเกวียนในแต่ละท้องที่จะแตกต่ างกันบ้างในด้านสัดส่ วน และ
ส่ วนประกอบปลีกย่อย
วัสดุ ที่ใช้ทําเกวียนในแถบภาคเหนือ คื อ ไม้สัก และเหล็ กโดยนํามาประกอบกัน ส่วนที่ ต้องการ
ความแข็ งแรงจะใช้เหล็กเป็ นส่ วนประกอบ เช่นดุ มของวงล้อ เพลาเกวียน ขนาดของวงล้อที่พบมีเส้นผ่าน
ศูนย์กลาง 1.10 เมตร ประกอบด้วยไม้สักและเหล็ก โดยส่วนที่ ใช้ไม้สัก ได้แก่ กงหรื อฝักมะขาม กํา 16 ซี่
และดุ ม ส่วนที่ใช้เหล็กได้แก่ เพลา ส่วนที่ หุ้มกง ส่ วนที่หุ ้มลูกฟัก (นริ ทร์ ศรี คําลื อ : 2536)
ความกว้างของเกวียนวัดจากวงล้อด้านซ้ายไปด้านขวาโดยเฉลี่ยแล้วจะกว้าง 1.50 เมตร ความยาวของ
เกวียนโดยเฉลี่ยจะยาว 3.6 ถึง 4.0 เมตร วัดจากหัวไปท้ายเกวียน โดยใช้ความยาวของทูบเกวียน (เป็ นแกนกลางที่
เชื่ อมต่อระหว่างวงล้อกับตัวเรื อนและวัวเที ยมเกวียนด้วยกัน) เป็ นเกณฑ์ในการวัดส่ วนความสูงของเกวี ยนวัดจาก
ส่ วนที่สู งที่สุ ดอาจแบ่งได้ 2 ลักษณะคือกรณี ที่มีตัวเรื อนสมบูรณ์ จะวัดจากด้านล่ างสุดของวงล้อไปหาส่วนสู งสุด
ของท้าวแขนหลัง สู งประมาณ 2.0 ถึง 2.5 เมตร ส่ วนในกรณี ที่ถอดตัวเรื อนออกจะวัดจากเส้นผ่ านศูนย์กลางล้อ
เท่ ากับความสูงของเกวียนซึ่ งประมาณ1.0 ถึง 1.5 เมตร
ตัวเรื อนของเกวียนสามารถถอดออกได้ โดยแยกเป็ น 5 ส่ วน ประกอบด้วย พื ้นฟาก 1 ชิ้น ด้านหน้า
1 ชิ ้น ด้านหลัง 1 ชิ้นและด้านข้าง 2 ชิ้ นทั้ งหมดประกอบเข้าด้วยกันโดยการเจาะไม้ และเข้าไม้ให้พอดี ช่องที่เจาะ
ตัวเรื อนจะวางอยู่บนกระทงเพชร์ หมอน ทางด้านท้ายจะมีโก่งคิ้วมาคํ้าใต้ตัวเรื อนเกวียน และเพื่ อเป็ นการช่ วย
ประกบตัวเรื อนไม่ให้แยกจากตัวเกวียน เหมือนกระดานหัวเกวียนที่ นอกจากจะเป็ นที่ นั่งคนขับเกวียนแล้วย ังมี
หน้าที่ในการประกบตัวเรื อนเช่ นกัน
พื้ นที่ตกแต่ งให้เกวียนมีความสวยงาม ได้แก่ หมอนวางกลอง วงล้อ ด้านหน้า ด้านหลังและโก่งคิ ้ว
ซึ่ งที่ นิ ยมกันมากก็คื อ ด้านหลัง เทคนิคในการทําให้เกิ ดความงามก็คื อการแกะสลัก เขียนลายลงสี ลายที่
นิ ยมแกะคือรู ปช้าง โดยช่างทําเกวียนจะส่ งส่วนที่ จะแกะไปให้ช่ างแกะสลัก แกะเสี ยก่อนให้เรี ยบร้อยจึง
ค่ อยนํามาประกอบภายหลัง