Page 3 - งานวิจัย - www.culture.go.th/research

บทคัดย่ อ
สํานักงานวัฒนธรรมจังหวัดกาฬสิ นธุ ์ : การวิจัยแบบมี ส่ วนร่วมของเครื อข่ายวัฒนธรรมชุมชนในการบริ หาร
จัดการวัฒนธรรม: กรณี ศึกษา “คําสอย” ประมวลวรรณกรรมมุขปาฐะในจังหวัดกาฬสิ นธุ์ (The Research Study
of Participating Culture Network Community For Cultural Management: “ KAMSOI” for Compiling Oral
Literature in Kalasin Province)
“คําสอย” เป็ นมรดกทางวัฒนธรรมด้านภาษา ที่ บรรพบุรุ ษได้ ถ่ ายทอดกันมาหลายชั่ วอายุคนเป็ น
วรรณกรรมมุขปาฐะที่แฝงไว้ด้วยอารมณ์ขัน แสดงให้เห็นปฏิ ภาณกวีของชาวบ้านอย่างแท้จริ ง คําสอยมักจะเป็ น
ประโยคสั้ น ๆที่ คล้องจองกัน กลอนสอยบางกลอนฟั งแล้วทําให้ทราบถึ งปรัชญา ขนบธรรมเนี ยมประเพณีของ
แต่ ละท้องถิ่ น
การวิจัยครั้ งนี้ มีวัตถุประสงค์ (๑) เพื่อรวบรวมคําสอยที่ได้มาจากการพูดของปราชญ์ชาวบ้าน
นํามาจัดเป็ นหมวดหมู่ (๒) เพื่ อรักษาสื บทอดวัฒนธรรมคําสอยของจั งหวัดกาฬสิ นธุ์ (๓) เพื่ อวิเคราะห์
ความสัมพันธ์ระหว่างคําสอยแต่ ละบทกับวิถีชี วิตในท้องถิ่น และ (๔) เพื่อเสริ มสร้างกระบวนการทํางานระหว่าง
วัฒนธรรมจังหวัดและสภาวัฒนธรรมจังหวัด การเก็บรวบรวมข้อมูล ใช้วิธีการศึ กษาข้อมูลจากเอกสารและข้อมูล
ภาคสนามจากประชากรกลุ่มตัวอย่ าง ประกอบด้วย ผู ้รู้ และหรื อปราชญ์ ชาวบ้าน หมอแคน หมอลําและ
หมอสอย รวม ๔ กลุ ่ม เครื่ องมื อที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมู ลได้แก่ แบบสัมภาษณ์ แบบสังเกต และ
แบบบันทึกการสนทนากลุ ่ม ผลการศึกษา พบว่า
๑. องค์ประกอบทางด้านวรรณกรรมของคําสอย
ในด้านฉันทลักษณ์คําสอยมีลักษณะคล้ายกาพย์เจ็ดของอีสาน กล่าวคือ วรรคหนึ่ งมี จะมี ตั้งแต่
๗ ถึ ง ๑๐ คํา คําสอยบทหนึ่ งจะมีกี่วรรคก็ได้ ขึ้ นอยู่กับเนื้ อเรื่ องที่ต้องกล่ าวถึง ตั้งแต่ต้นจนจบคําสุ ดท้ายของ
วรรคจะส่ งสัมผัสไปย ังคําใดคําหนึ่ งในวรรคต่อไปจนจบใจความในฉันทลักษณ์ วรรณกรรมคําสอยของภาค
อีสานไม่บังคับ เอก โท ครุ ลหุ หรื อข้อบังคับอื่นใดทั้งสิ้ น เพราะเป็ นวรรณกรรมเสรี ของชาวบ้าน สร้างโดย
ชาวบ้าน และชาวบ้านก็เป็ นคนใช้
ขนบนิ ยมในการแต่ง ก่อนการสอยจะต้องมีคําขึ้ นต้นด้วยคําว่ า “สอย...สอย” ซึ่ งเป็ นที่ นิ ยมกัน
อย่ างแพร่หลาย นอกจากนั้ นเพื่ อเรี ยกความสนใจก็จะมี การขึ้ นต้นด้วยการรัวลิ ้น เช่ น “ตรู๊ ...ตรู๊ ...ตรู๊ หรื อ
“กิ้ว...กิ้ว...ก้วด...ก้วด “ แล้วต่อด้วยคําสอย สําหรับคําลงท้ายจะนิยมลงท้ายด้วยคําว่า “นี่ ...กะสอย” หรื อ“ อันนี้
...กะสอย “ หรื อ “จักหน่อยสอยอีก” ซึ่ งจะต่อท้ายกลอนสอยหรื อไม่ก็ ได้
๒. ประเภทคําสอย
คําสอยจัดแบ่ งได้ตามลักษณะประเภทคําสอยคื อ คําสอยที่ไม่ เกี่ ยวกับเพศ และคําสอยที่เกี่ยว
กับเพศ คําสอยมั กจะใช้ถ้อยคําตรง ๆ ชัดเจน ไม่อ้อมค้อม กลอนสอยมักจะเป็ นประโยคที่ คล้องจองกั น
ตรงไปตรงมา มีความคมคายลึ กซึ้ ง ให้คติเตือนใจ อาจจะเป็ นสุภาษิ ต คําพังเพย และสาระที่ เป็ นประโยชน์ต่ อ
บุคคลในชุมชนเป็ นอย่ างยิ่ง